Ինտերնետային խարդախություն․ ինչպես պաշտպանվել

Global Anti-Scam Alliance կազմակերպության տվյալներով՝ 2024 թվականին մարդիկ ինտերնետային խարդախությունների հետևանքով կորցրել են շուրջ 1,03 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ Խարդախները մշտապես մշակում են նոր մեթոդներ և կարողանում են շրջանցել կիբերանվտանգության համակարգերը։ Վերջին շրջանում նրանց ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել նաև Apple ID-ն՝ այն հաշիվը, որը միավորում է սարքերը, վճարումները, բաժանորդագրությունները և օգտատիրոջ անձնական տվյալները։ Այդ հաշվին հասանելիություն ստանալու դեպքում հնարավոր է գնումներ կատարել կամ ստանալ զգայուն անձնական տեղեկություններ։ Դիտարկենք, թե ինչպես է գործում ինտերնետային խարդախությունը և ինչ քայլերով կարելի է խուսափել դրանից։

Ինչու են խարդախները օգտագործում ինտերնետը

Ինտերնետը խարդախներին ապահովում է անանունությամբ, արագությամբ և լայն ընդգրկմամբ։ Այսօր միլիոնավոր խաբուսիկ հաղորդագրություններ ուղարկելու համար այլևս անհրաժեշտ չէ մեծ թիմ կամ բարդ ենթակառուցվածք․ բավարար է մեկ մարդ՝ նոթբուքով և զանգվածային հաղորդագրություններ ուղարկելու ծառայության հասանելիությամբ։

Խարդախության տեսակները

Խարդախ սխեմաները կառուցվում են օգտատերերի վարքագծի, առկա տեխնոլոգիաների և թվային հարթակների նկատմամբ վստահության վրա։ Ստորև ներկայացված են ինտերնետային խարդախության հիմնական ձևերը։

Խարդախություն ՍՄՍ հաղորդագրությունների միջոցով

Սմիշինգը առցանց խարդախության տեսակ է, որն իրականացվում է ՍՄՍ հաղորդագրությունների միջոցով և նպատակ ունի օգտատիրոջը ստիպել սեղմել կեղծ հղման վրա և տեղափոխվել կեղծ կայք։ Այդ հղումը սովորաբար քողարկվում է որպես խանութից ստացված վճարման անդորրագիր կամ առաքման մասին ծանուցում (օրինակ՝ Amazon-ից կամ AliExpress-ից)։

Հղումը տանում է մի էջ, որը արտաքին տեսքով նմանակում է հայտնի ծառայության տեսքը։ Այնտեղ առաջարկվում է անցնել «հաստատման» գործընթաց, ինչի արդյունքում օգտատիրոջ անձնական տվյալներն ու վճարային տեղեկությունները փոխանցվում են խարդախներին։

Խարդախություն սոցիալական ցանցերի, հաղորդագրությունների հավելվածների և խաղերի միջոցով

Խաղային չաթերում և հոսքային հարթակներում խարդախները հաճախ թիրախավորում են խաղացողներին, այդ թվում՝ երեխաներին և դեռահասներին։ Շահավետ առաջարկի մասին հաղորդագրությունները կարող են հայտնվել չաթերում, սերվերներում կամ մեկնաբանությունների բաժիններում։ Օրինակ՝ առաջարկվում է ստանալ Robux վիրտուալ արժույթը Roblox խաղում կամ բոնուսներ Minecraft-ում։

Նման կայք մուտք գործելու դեպքում խաղի հաշիվը կարող է արգելափակվել, իսկ խարդախները ստանում են հասանելիություն անձնական տվյալներին։ Եթե հաշվին կցված է բանկային քարտ, վտանգի տակ են հայտնվում նաև դրամական միջոցները։

Խարդախություն կեղծ աշխատանքի հարցազրույցների միջոցով

Խարդախները հայտարարություններ են տեղադրում աշխատանքի որոնման հայտնի հարթակներում՝ HeadHunter, LinkedIn և Indeed։ Այնուհետև նամակագրությունից հետո անձը, որը ներկայանում է որպես կադրերի մասնագետ, թեկնածուին առաջարկում է տեղադրել «կորպորատիվ» հավելված և մուտք գործել Apple ID-ի միջոցով։ Այդ կերպ խարդախները ստանում են հասանելիություն Apple ID-ին կապակցված սարքերին, գնումներին, պահպանված գաղտնաբառերին և վճարման միջոցներին, ներառյալ Apple Pay-ում ավելացված քարտերը։

Խարդախություն տեխնիկայի վաճառքի ժամանակ

Երբ iPhone, MacBook կամ iPad սարքերը ձեռք են բերվում երկրորդային շուկայից, խարդախները հաճախ ակտիվանում են արդեն սարքի փոխանցումից հետո։ Նրանք առաջարկում են սեղմել հղման վրա և մուտք գործել Apple ID՝ իբր երաշխիքը ակտիվացնելու կամ սարքն ապաշրջափակելու նպատակով։ Հղումը տանում է կեղծ մուտքագրման կայք։ Արդյունքում խարդախները ստանում են հասանելիություն Apple ID-ին և կարող են սարքը կողպել «Գտնել iPhone» գործառույթի միջոցով կամ սահմանափակել տվյալների հասանելիությունը։ Բացի այդ, սարքում կարող է նախապես տեղադրված լինել հեռավար վերահսկման ծրագիր։ Վերջնական հետևանքը նույնն է՝ գաղտնի տեղեկությունների կորուստ։

Խարդախությունից խուսափելու ամենահուսալի տարբերակը տեխնիկան պաշտոնական գործընկերներից ձեռք բերելն է։ Օրինակ՝ Հայաստանում նման գործընկեր է iSpace-ը (Apple Premium Reseller)։ Այստեղ ներկայացված ամբողջ տեխնիկան ունի արտադրողի պաշտոնական երաշխիք, գնման պայմանները թափանցիկ են, իսկ անհրաժեշտության դեպքում հնարավոր է դիմել սպասարկման կենտրոն, որը գործում է արտադրողի չափորոշիչներին համապատասխան։

Խարդախություն կեղծ խաղարկությունների միջոցով

Խարդախները հաճախ կազմակերպում են կեղծ խաղարկություններ և վիճակախաղեր, այդ թվում՝ հանդես գալով հայտնի բլոգերների անունից։ Նրանք ուղարկում են ՍՄՍ հաղորդագրություններ՝ հեռախոս շահելու մասին, իսկ մրցանակը ստանալու համար պահանջում են նույնականացնել ինքնությունը Apple ID-ի միջոցով։ Բացի այդ, կարող են պահանջել գումար «ակտիվացման», առաքման կամ միջնորդավճարի համար։

Ինչպե՞ս հասկանալ, որ գործ ունեք խարդախների հետ

Խարդախությունը կարելի է բացահայտել՝ ուշադրություն դարձնելով մանրուքներին։ Ահա մի քանի քայլ, որոնք թույլ կտան պաշտպանվել նման իրավիճակներից․

• Ստուգեք հասցեի տողում նշված դոմենը և համեմատեք այն պաշտոնական կայքի հասցեի հետ։
• Անտեսեք այն հաղորդագրությունները, որոնք փորձում են ճնշում գործադրել և պահանջում են անհապաղ գործողություններ։
• Երբեք մի փոխանցեք ձեր Apple ID-ն, գաղտնաբառերը կամ հաստատման կոդերը։
• Միացրեք երկքայլ նույնականացումը Apple ID-ի, էլեկտրոնային փոստի և հաղորդագրությունների հավելվածների համար։

Եթե դուք չեք մասնակցել որևէ խաղարկության, ապա շահումի մասին հաղորդագրությունը արդեն իսկ լուրջ պատճառ է զգոնանալու համար։

Ինչ անել, եթե դարձել եք խարդախության զոհ

Խարդախության դեպքում անհրաժեշտ է արձագանքել անմիջապես․ դա թույլ է տալիս նվազագույնի հասցնել հնարավոր վնասները։ Անհրաժեշտ քայլերը հետևյալն են․

• Կապ հաստատեք բանկի հետ, արգելափակեք քարտը կամ հաշիվը և վիճարկեք կասկածելի գործարքը։
• Պահպանեք նամակագրության էկրանապատկերները և փոխանցումների մանրամասները։
• Եթե կորցրել եք Apple ID-ի մուտքը, վստահելի սարքից այցելեք iforgot.apple.com կայք և սկսեք գաղտնաբառի վերականգնման գործընթացը։
• Եթե մուտքի վերականգնումը չի հաջողվում, դիմեք Apple-ի պաշտոնական աջակցությանը support.apple.com կայքի միջոցով և պատրաստեք անձը և սարքի գնումը հաստատող փաստաթղթեր (վճարման կտրոն)։
• Ներկայացրեք խարդախության վերաբերյալ դիմում ոստիկանություն՝ այցելելով բաժին կամ զանգահարելով 112 համարով։

Պաշտոնական սպասարկման կենտրոնները հասանելիություն չունեն օգտատերերի հաշիվներին, գաղտնաբառերին կամ վերականգնման գործընթացներին, ուստի մուտքի վերականգնումը հնարավոր է միայն Apple-ի պաշտոնական աջակցության միջոցով։

Հաճախ տրվող հարցեր 

Որո՞նք են այն նշանները, որոնք ցույց են տալիս, որ շահումի մասին ՍՄՍ հաղորդագրությունը խարդախություն է

Եթե դուք չեք մասնակցել որևէ խաղարկության, բայց ձեզանից պահանջում են վճարել «միջնորդավճար», «հարկ» կամ առաքման գումար, ապա խոսքը խարդախության մասին է։ Լրացուցիչ նշաններ են նաև ժամանակային սահմանափակումները, տեքստում առկա սխալները և կասկածելի դոմեններով հիպերհղումները։

Հնարավո՞ր է վերադարձնել գումարը

Այո՛, եթե անհապաղ դիմեք բանկին և ներկայացնեք կասկածելի գործարքի վերաբերյալ դիմում։ Արագ արձագանքի դեպքում երբեմն հնարավոր է կասեցնել փոխանցումը։ Զուգահեռաբար անհրաժեշտ է դիմել նաև ոստիկանություն։

Ինչպե՞ս պաշտպանել երեխաներին խարդախությունից

Բացատրեք, որ չի կարելի փոխանցել ՍՄՍ-ով ստացված կոդերը, CVV համարը և գաղտնաբառերը, նույնիսկ եթե խնդրանքը գալիս է «ծանոթից» կամ «ծառայության աշխատակցից»։ Անվտանգության նպատակով արգելեք խաղերի ներսում հղումներով անցումները և միացրեք ծնողական վերահսկումը։

Ինչպե՞ս տարբերել իրական հաղորդագրությունը կեղծից

Ստուգեք ուղարկողի հասցեն․ ընկերությունները օգտագործում են կորպորատիվ դոմեններ և էլեկտրոնային փոստի միջոցով երբեք չեն պահանջում գաղտնի տեղեկատվություն։